Ögr.Gör. Kadir SİSGİNOĞLU*  

Hizli bir degisimi içeren çagimiz, bu degisimin en belirgin özelliklerini toplumsal kültürün bütün katmanlarinda yasamaktadir. “ Hizli degisim ” çagimizin en önemli özelligi oldugundan düsünürlerin çagimiz için yaptigi tanimlar da hizla degismektedir. 1980'li yillar “ Uzay-Endüstri-Teknoloji ” çagi olarak tanimlanirken, 1990' li yillar “ Bilgi-Anlam, Iletisim ve Sibernetik ” çagi olarak, 2000' li yillar ise simdiden “ Vizyon ” çagi olarak isimlendirilmeye baslandi.

Son yüzyilin ikinci yarisindan sonra ortalama her on yilda bir kültürel degisimi yasayan dünyamiz, bu degisimin baslangicini aklin ve bilimin dogmatizme yeg tutuldugu aydinlanma düsüncesine borçludur. Bu düsüncenin somut görünümü olan “ Endüstrilesme ” ve “ sanayilesme ” ise, çagimizin basinda görmeye basladigimiz kültürel degisimin itici gücü olmustur. Bu kültürel degisimde “ çekici güç ” rolünü oynayan ise, yine endüstri ve teknoloji ile insanin gelecek zamana tasidigi kendi bireysel varligi ve degeridir. Insan bugünde yasarken bugünün gereksinimlerini, bugünün bilgi ve teknolojisi ile karsilamaya çalisirken, kendini gelecek zamana nasil tasiyacagi problemini de çözmeye çalismaktadir.

Peki bu degisim serüveni içinde sanatin konumu nedir? Kültür yasayan bir organizmadir. Bu organizmayi olusturan birimlerdeki yapisal degisimler süreç içinde dogal olarak ana yapiyi etkiler. Öyle ise, kültürün en dinamik organlarindan biri olan sanatin, degisim süreci içinde felsefe, bilim, teknoloji ve endüstri, tarih, gelenek, ekonomi, din ve siyasetten etkilenmesi kaçinilmaz olacagi gibi diger kültür organlarini etkilemesi de kaçinilmaz olacaktir.Bu karsilikli etkileme ve etkilesim “ Sanatsal Düsünce-Yaratim ve Biçimlenisi ” çagimiza tasiyan iletim gücüdür.

“ Varolmayan seye biçim vermek (1) . ” olarak tanimlanabilen yaraticilik, görsel sanatlarda sanatçi tarafindan gerçeklestirilir. Sanatsal yaratimi doguran, sanatçida üretim çarkina ivme kazandiran etkenler vardir. Bu etkenlerin etkime süreci yasanmadan, sanatsal yaratimin düsünsel kosullari olusmadan, yaratimin gerçeklesmesi düsünülemez. Sanatçi kisilikte dolum sürecini baslatan etkenler Mustafa ASLIER'e göre iç etkenler ( Degerlendirici Etkenler ) ve dis etkenler ( Tasiyici Etkenler ) dir. Iç etkenler sanatçinin yaratici birey olarak sahip olmasi gereken “ fiziksel ve tinsel yetenekleri ” içerir. Bunlar yasamsal ve çevresel etkilenimleri ( Dis Etkenler ) bir bileskede toplayarak sonuca ulastirir. Dis etkenleri ise, geçmise yönelik birikimler ve çagimiza ait kültürel degerler olarak sinirlamamiz gerekir.

Sanatsal yaratimda birinci derecede öncelikli iç ve dis etkenleri ayni zamanda yazimizin konusu olan çagimizda sanatsal yaratimi belirleyen kosullarla paralellik gösterdigi için, simdi çagdas sanatin biçimlenmesini saglayan kosullari inceleyebiliriz. Sirasiyla Bilim, Endüstri ve Teknoloji, Düsün( Felsefe ), Ekonomik Kosullar, Tarih ve Gelenegin Sanatsal Biçimlenise etkilerini incelemeye çalisacagiz.

Pozitif bilimlerin insan yasaminda etkin olmasiyla, insanin yarattigi bütün kültürel degerler gibi sanat da bilimin etkilerini yansitir. Pozitif bilimlerle insan yasaminin birlikteliginin en fazla barisik oldugu yüzyilimiz, pozitif bilimlerin uygulama alani olan endüstri ile çehresini degistirmistir. Arka arkaya yapilan buluslar, toplumsal yasami ve çevreyi, dünya politikasini, felsefi düsün sistemlerini degistirirken, sanatsal biçimlenis de bu degisimlerden uzak kalmamistir. Atomun parçalanmasi sanatçiyi objenin parçalanmasina yöneltti. Endüstriyel gelisim ve teknoloji toplumsal gelisime ve yasama yaptigi çok önemli katkilarin diyetini insanliktan fazlasiyla istemeye basladi. Insan ile makine ve endüstri arasindaki denge ve uyum insanin aleyhine bozuldu. “Endüstri, kentleri kendi gereksinime göre biçimlendirmis, insani ise otomatlastirmistir. Endüstri insani endüstriden yilgin ve yorgundur(2).” endüstri bir taraftan insana modernizmin sonuçlarini sunarken, diger taraftan insani yalnizlastirip kisisel degerini azaltmaya, kendi içine kapatmaya baslamistir. Pes pese yapilan buluslar, bilimsel düsünce, endüstriye bagli olarak degisen ekonomik yapi, toplumsal tüketimin hizlanmasi yeniye olan istegi körükledikçe aninda üretilen ve tüketilen bir kültür yaratmistir. Bir düsüncenin ya da yaratimin bu kadar çabuk kabul görüp, ayni hizla itibar kaybettigi baska bir çag görülmemistir. Böyle bir toplumsal yapi içinde sanatçiyi inceledigimizde kendisi için, kendi içinde kesfettigi dünyasinda yasayan bir insanla karsilasiriz. Artik sanatçi nesnelerin görsel dünyasindan uzaklasmis kendi iç dünyasina uygun biçim ve renkleri kullanan biri olmustur. Teknolojik gelisim sadece endüstriye ekonomik yarar saglamamis, sanata üretimi kolaylastirici ve teknolojik strüktür açisindan nitelik artirici sonuçlar dogurmustur. Her sanat yaratimi teknoloji kullanimini zorunlu kilar çagin teknolojisini sanat üretiminde kullanmak çagin düsünsel yapisi ile sanatsal düsünce arasindaki ilgiyi saglamlastirir. Çagimizin, özellikle içinde yasadigimiz dönemin teknolojik olarak sanata katkisi strüktüreldir. Günümüze degin, teknoloji sanatsal yaratimda nesnel görüntüye uydurulurken simdi teknolojinin kendisi madde olarak sanatta yer almaktadir. Özellikle de heykel sanatinda. “Heykel sanatinda, teknoloji var oldukça agirligini yitirmeyecek tek akim kinetik sanat'tir. Ortaya çiktigi yillarda belli bir hareketi yineleyen basit geometrik formlardan olusan kinetik sanat ürünleri, son yillarda birkaç öncü sanatçinin çalismalariyla kendisini çevreleyen peyzaja, hatta izleyicilerine tepki veren daha karmasik ve teknolojik heykellere dönüsüyor.(3)” Heykelin temel statik yapisini kirma ve alternatif malzeme arayisindan yola çikan bu düsünce insana içinde yasadigi dogaya ilgi uyandirma, günlük yasamda bile bizi sarip sarmalayan teknolojiyle iletisim kurma isteginden kaynaklanir. Bu konuda Alexander CALDER ile baslayan arastirmalarin, temel üretim malzemesi ileri teknoloji olan Japonya'da etkili olmamasi düsünülemez. Kiyokuki KIKUTAKE isimli sanatçi teknoloji ürünü yapitlarinda bazen teknolojiyi yüceltirken bazen de mizahi bir anlatimla insanin çevreye ve dogaya olan ilgisini sorgulamaktadir.

Bugün dinledigimiz müzik , izledigimiz resim, heykel, mimari de yüzyil öncesinin biçimsel özelliklerini yansitmadigi gibi, düsünsel olusumlar ve içsel potansiyel açisindan da çok farklidir. Bugün teknoloji sadece anlatim araci degil bazen de misyonu olan estetik objenin kendisidir. Bir video-art da televizyon ekrani sanat eseridir. Kavramsal sanati ifade eden bir çok enstalasyonlar da teknolojik ürün, sanat ürününün bir parçasidir. Elektronik sesler günümüz müziginde önemli yer tutar. Resim sanati çagimizin basindaki biçim ve içeriginden çok uzaklasmistir. Artik bilimsel gelismelerin sonuçlarini sanata tasimaya çalisan sanatçinin yerini, bilimi laboratuar disiplini içinde sorgulayan sanatçi almistir. Sanatçi, sanat eseri üretimi sirasinda teknoloji kullanirken sanatçi sezgisi yeni teknolojinin ve yeni sanat ürününün pesindedir. Bu da günümüz ileri teknolojisinin “ teknoloji yaratan teknoloji ” kavramiyla bagdasmaktadir. Bilim ve teknolojiyi sanatsal yaratimla birlestirerek “ yarar ” a yönelik üretime yönlendiren BAUSHAUS okulu etkilerini uzun yillar sürdürmüstür.

Günümüzün en önemli düsünsel ve iletisim programlarini içeren bilgisayar teknolojisi sanatsal yaratimda da yaratim sürecinin en önemli teknolojisi olmustur. Bilgisayar, iletisimde zaman ve mesafe kavramini ortadan kaldirdigi gibi çagimizin insanini “ sanal sanat ” kavramiyla karsilastirmistir.

Dünyada 1960'li yillarda ülkemizde de 1980'li yilardan sonra hizla yayginlasan bilgisayar teknolojisi kendine özgü bir kültür yaratmistir. Bugün bilgisayarin kendi dili, kendi alfabesi ve kavramlari ile büyüyen çocuklar ileri yaslara geldiklerinde bu kültürü benimsemis olacaklar ve bu kültürü yayginlastiracaklar. Sanatin bütün alanlarina giren bilgisayar, son otuz yilda MARCELL DUCHAMP'in “hazir nesne” kavramiyla yarattigi devrim gibi önem tasiyan “yapay resim” dünyasini sanatçiya açmistir.(4). Bu yapay dünya bilinen gerçeklerin ögeleriyle degil, sanal gerçeklerin ögeleriyle olusturulmaktadir. “ Bu ögelerin birlesmesinden üç boyutlu, devinimli, enerjik ve degisim içinde sonsuz olanaklar dogmaktadir.”(5)

Newyork'ta yasayan bir sanatçi olan Suzan BATU, bilgisayarla büyüyen kusagin temsilcilerindendir. Bilgisayar teknolojisinin getirdigi açilimlar onun sanatsal yaratiminda kiskirtici bir rol oynamaktadir. BATU bir taraftan bilgisayar programinin verilerinden yararlanirken bir taraftan da bu görsel efektlere kendi dogaçlamasini eklemektedir.

Optik teknolojisinin son zamanlarda ulastigi düzey insan gözünün algilayamadigi gerçeklikleri görsellestirme boyutundadir. Diger bilimlerin sonuçlari da buna eklenince insanlara yeni görsel iletilerin ulastirilmasi olanakli kilinmistir. Fotografi tekniklerindeki gelisme, teknoloji kullanimini artirirken sanatsal yaratimi hizlandirici sonuclar yaratmistir. Diyaframin açilip kapanmasi, nesnelerin odak disi tutulmasi, mesafe ayarlari ile oynanmasi, filtreler, karanlik oda hileleri fotograf sanatinda alistigimiz görsel nesneler yerine soyut sanatin sinirlarini zorlayan görsel biçimleri yaratmistir. Simdilerde ise bilgisayar teknolojisinin fotografi tekniginde kullanilmasi fotografta karanlik oda kavramini ortadan kaldirarak yaratima arti zaman kazandirmistir. Bilgisayarlara bagli fotograf makineleri (digital teknoloji) ile henüz çektigimiz fotograflari kagit üzerinde görmeden üzerine diledigimiz deformasyonlari yapma olanagi yakalanmistir.“ Böylece, nesnenin görsel gerçekligi belirli bir degismez kaliptan kurtulup, objektife hükmedenin emrindeki çok yönlülüge sürüklenmektedir. Öylesine ki, makineyi kullanan kisi ayni nesneden isterse (n) sayida birbirinden farkli görsel gerçeklik üretebilir. Bu yönüyle, fotografçilik çagdas sanattaki konu- yaratici iliskisinin özgürlügüne de saglam bir destek getirmis olmaktadir(6). ” Bir yönüyle de “bilgisayar ve digital teknoloji yaraticiligi kisitlayici etkiler olusturmaktadir” tartismasini da yaratmistir.

Bugünün teknolojisi ve endüstrisini yaratan bilimlerdir. 1959 da Amerikali bilim adami J.T. THYKOUNER, o güne kadar ortaya çikmis bütün bilim dallarini kapsayan bir katalog yayinlamisti. O katalogda belirlenmis bilim dali sayisi 1150 idi. Günümüzde bu sayiya düzinelerle eklememiz gerekir. Bu kadar çok bilim dalinin olmasi bilimlerde uzmanlasma zorunlulugunu ortaya çikarmistir. Ancak bilimler kendi sinirlari içinde uzmanlasirken diger bilimlerin ilgi ve sorumlulugundan uzaklasmislardir.